15 điểm quan trọng của sứ điệp Ngày Thế Giới Truyền Thông Xã Hội lần thứ 58



Chúng ta đang sống trong một thế giới với nhiều đổi thay. Ngành công nghệ truyền thông xã hội đã đưa con người đến những tiến bộ vượt bậc. Có thể nói đó một trong những phát minh vĩ đại của nhân loại trong thời đại hôm nay. Tuy vậy, cũng không tránh khỏi những rủi ro trong đó đẩy con người đến chỗ tự phụ và kiêu ngạo đến nỗi có thể coi mình là những "chủ thể hoàn toàn tự trị và tự tham chiếu, tách rời khỏi mọi ràng buộc xã hội và quên đi thân phận của chúng ta là những thụ tạo". Con người có thể bị cám dỗ như "nguyên thủy là trở nên giống như Thiên Chúa không có Thiên Chúa (St 3), nghĩa là, muốn chinh phục bằng nỗ lực của chính mình những gì lẽ ra phải được đón nhận như là một ân ban từ Thiên Chúa, và sống trong mối tương quan với người khác".

Qua sứ điệp Ngày Thế Giới Truyền Thông Xã Hội vào lần thứ 58 của Đức Thánh Cha Phanxicô với chủ đề : Trí tuệ nhân tạo và Sự khôn ngoan của Con tim: Vì một truyền thông nhân bản trọn vẹn”, xin lược lại dưới đây 15 điểm quan trọng của sứ điệp truyền thông năm 2024, tập trung vào trí tuệ nhân tạo.

[1] Sự phát triển của cái gọi là các hệ thống “trí tuệ nhân tạo”, đang làm thay đổi triệt để thế giới thông tin và truyền thông và, qua đó, cả những nền tảng của sự chung sống dân sự. Những thay đổi này ảnh hưởng đến tất cả mọi người, không chỉ các chuyên gia.

[2] Sự lan truyền nhanh chóng của những phát minh tuyệt vời, có hoạt động và tiềm năng vượt quá khả năng hiểu và đánh giá của hầu hết chúng ta, khơi dậy một sự ngạc nhiên đong đưa giữa sự nhiệt tình và mất phương hướng. Điều này chắc chắn dẫn đến những câu hỏi sâu sắc hơn về bản chất con người, sự khác biệt của chúng ta và tương lai của loài Homo sapiens trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Làm thế nào chúng ta có thể duy trì con người cách trọn vẹn và hướng sự thay đổi văn hóa này để phục vụ một mục đích tốt đẹp?

[3] Chúng ta cần gạt sang một bên những dự đoán thê thảm và hậu quả tê liệt của chúng. (…)

Vào thời đại có nguy cơ giàu có về công nghệ và nghèo nàn về nhân tính, những suy tư của chúng ta phải bắt đầu từ trái tim con người.

[4] Chỉ bằng cách trang bị cho mình một cái nhìn tâm linh, chỉ bằng cách phục hồi sự khôn ngoan của trái tim, chúng ta mới có thể đọc và giải thích sự mới mẻ của thời đại chúng ta và tái khám phá con đường dẫn đến một nền truyền thông nhân bản trọn vẹn. […] sự khôn ngoan của trái tim là đức tính cho phép chúng ta kết hợp toàn bộ và các bộ phận, các quyết định và kết quả của chúng, sự cao quý và sự dễ bị tổn thương của chúng ta, quá khứ và tương lai, cái tôi và cái chúng ta.

[5] Sự khôn ngoan này của trái tim cho phép chính nó được tìm thấy bởi những người tìm kiếm và được nhìn thấy bởi những người yêu thích khôn ngoan; sự khôn ngoan đón trước những người mong muốn nó và nó đi tìm những người xứng đáng với nó (Kn 6,12-16). Khôn ngoan ở với những người sẵn sàng nhận lời khuyên, những người được ban cho một trái tim ngoan nguỳ và lắng nghe (1V 3, 9). Đó là một ân ban của Thánh Thần, cho phép chúng ta nhìn mọi sự bằng đôi mắt của Thiên Chúa, để thấy các kết nối, tình huống, sự kiện và khám phá ý nghĩa thực sự của chúng. Không có sự khôn ngoan này, cuộc sống trở nên nhạt nhẽo, vì chính sự khôn ngoan - có gốc Latinh Sapere có liên quan đến từ Sapore - mang lại hương vị cho cuộc sống.

[6] Chúng ta không thể mong đợi sự khôn ngoan này từ máy móc. Tuy nhiên, thuật ngữ trí tuệ nhân tạo hiện đã thay thế thuật ngữ chính xác hơn, được sử dụng trong các tài liệu khoa học, máy học, việc sử dụng từ “trí tuệ” là sai lầm.

[7] Máy móc chắc chắn sở hữu khả năng lưu trữ và tương quan dữ liệu lớn hơn rất nhiều so với con người, nhưng chỉ con người mới có khả năng hiểu được dữ liệu đó. Đây không đơn giản là vấn đề làm cho máy móc trông giống con người hơn, nhưng là đánh thức nhân loại khỏi sự thôi miên gây ra bởi ảo tưởng về sự toàn năng, dựa trên niềm tin rằng chúng ta là những chủ thể hoàn toàn tự trị và tự tham chiếu, tách rời khỏi mọi ràng buộc xã hội và quên đi thân phận của chúng ta là những thụ tạo.

[8] Con người luôn nhận ra rằng mình không thể làm mọi sự và cố gắng vượt qua tính dễ bị tổn thương của mình bằng mọi cách. Từ những đồ vật thời tiền sử, được sử dụng như phần mở rộng của cánh tay, và sau đó là phương tiện truyền thông, được sử dụng như một phần mở rộng của lời nói, giờ đây chúng ta đã có khả năng tạo ra những chiếc máy rất tinh vi hoạt động như một sự hỗ trợ cho suy nghĩ. Tuy nhiên, mỗi công cụ này đều có thể bị lạm dụng bởi cám dỗ nguyên thủy là trở nên giống như Thiên Chúa không có Thiên Chúa (St 3), nghĩa là, muốn chinh phục bằng nỗ lực của chính mình những gì lẽ ra phải được đón nhận như là một ân ban từ Thiên Chúa, và sống trong mối tương quan với người khác.

[9] Tùy thuộc vào định hướng của trái tim, mọi thứ trong tay con người đều trở thành cơ hội hoặc nguy hiểm. Chính thân xác con người, được tạo dựng để giao tiếp và hiệp thông, có thể trở thành một phương tiện của sự gây hấn. Cũng vậy, mọi sự mở rộng kỹ thuật của con người có thể là một phương tiện phục vụ yêu thương hoặc thống trị thù hận. Hệ thống trí tuệ nhân tạo có thể góp phần vào quá trình giải phóng khỏi sự thiếu hiểu biết và tạo điều kiện trao đổi thông tin giữa các dân tộc và thế hệ khác nhau. Ví dụ, hệ thống này có thể làm cho một di sản khổng lồ của kiến thức bằng văn bản từ các thời đại trước có thể truy cập và dễ hiểu hoặc cho phép giao tiếp giữa các cá nhân không chia sẻ một ngôn ngữ chung. Tuy nhiên, đồng thời, chúng có thể là công cụ “ô nhiễm nhận thức”, thay đổi thực tế qua những câu chuyện sai một phần hoặc hoàn toàn, được tin tưởng và truyền đi như thể chúng là sự thật.

[10] Chỉ cần nghĩ đến vấn đề thông tin sai lệch dưới dạng tin giả, mà ngày nay có thể sử dụng “deepfake”, nghĩa là tạo ra và phổ biến những hình ảnh có vẻ hoàn toàn hợp lý nhưng sai sự thật (tôi cũng là đối tượng của điều này), hoặc tin nhắn âm thanh sử dụng giọng nói của một người nói những điều mà người đó chưa bao giờ nói. Đằng sau các chương trình này, có thể hữu ích trong một số lĩnh vực cụ thể, nhưng nó trở nên sai lầm khi nó bóp méo mối quan hệ của chúng ta với người khác và với thực tế.

[11] Cấp độ thứ hai của trí tuệ nhân tạo tạo sinh đánh dấu một bước nhảy định tính không thể bàn cãi. Do đó, điều quan trọng là phải có khả năng hiểu và điều chỉnh các công cụ, mà nếu rơi vào tay kẻ xấu có thể dẫn đến các kịch bản tiêu cực. Giống như mọi sản phẩm khác của trí tuệ và bàn tay con người, các thuật toán không trung lập. Vì lý do này, cần phải hành động mang tính phòng ngừa, bằng cách đề xuất các mô hình quy định đạo đức, để ngăn chặn các tác động có hại, phân biệt đối xử và bất công về mặt xã hội, của việc sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo và để chống lại việc lạm dụng chúng nhằm mục đích giảm tính đa nguyên, phân cực dư luận hoặc trong việc tạo ra một tư tưởng duy nhất.

[12] Không thể chấp nhận rằng việc sử dụng trí tuệ nhân tạo dẫn đến suy nghĩ ẩn danh, thu thập dữ liệu không xác thực, đưa đến sự thiếu trách nhiệm biên tập tập thể. Sự đại diện của thực tế trong big data-dữ liệu lớn, dù hữu ích cho hoạt động của máy móc, thực tế làm mất mát đáng kể về tính chân thực của sự vật, vốn cản trở giao tiếp giữa các cá nhân và có nguy cơ gây tổn hại đến chính nhân loại chúng ta. Thông tin không thể tách rời khỏi các mối quan hệ hiện sinh. Chúng liên quan đến cơ thể, ở trong thực tế; chúng liên quan đến việc tương quan không chỉ dữ liệu nhưng còn cả kinh nghiệm của con người; chúng đòi hỏi khuôn mặt, ánh nhìn, lòng trắc ẩn ngoài sự chia sẻ.

[13] Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo có thể đóng góp tích cực cho lĩnh vực truyền thông, nếu nó không loại bỏ vai trò của báo chí tại hiện trường nhưng trái lại hỗ trợ nó; nếu nó nâng cao tính chuyên nghiệp của truyền thông, làm cho các nhà truyền thông ý thức hơn về trách nhiệm của mình; nếu trả lại cho mỗi người vài trò chủ thể, với khả năng phê bình, của chính truyền thông.

[14] Về vấn đề này, một số câu hỏi được đặt ra. Làm thế nào để bảo vệ tính chuyên nghiệp và phẩm giá của người lao động trong lĩnh vực thông tin và truyền thông, cùng với những người dùng trên toàn thế giới? Làm thế nào để đảm bảo khả năng tương tác của các nền tảng? Làm thế nào để cho phép các doanh nghiệp phát triển nền tảng kỹ thuật số đảm nhận trách nhiệm của họ liên quan đến nội dung lan truyền và thu lợi nhuận, như xảy ra với các biên tập viên của các phương tiện truyền thông truyền thống? Làm thế nào để có thể làm cho các tiêu chí cơ bản về thuật toán lập chỉ mục và hủy lập chỉ mục cũng như các công cụ tìm kiếm, khả năng đề cao hoặc xoá bỏ con người và ý kiến, lịch sử và văn hóa trở nên minh bạch hơn? Làm thế nào để đảm bảo tính minh bạch của việc xử lý thông tin? Làm thế nào để xác định tác giả các bài viết và khả năng truy xuất nguồn gốc, ngăn chặn kiểu ẩn danh? Làm cách nào để làm rõ liệu một hình ảnh hoặc video có đang mô tả một sự kiện hay mô phỏng sự kiện đó hay không? Làm thế nào để ngăn chặn nhiều nguồn bị giảm xuống thành một nguồn duy nhất, do đó thúc đẩy một cách tiếp cận duy nhất, được soạn thảo dựa trên cơ sở thuật toán? Làm thế nào để có thể thúc đẩy một môi trường thích hợp để bảo tồn chủ nghĩa đa nguyên và thể hiện sự phức tạp của thực tế? Làm thế nào có thể làm cho công cụ mạnh mẽ, tốn kém và cực kỳ tiêu hao năng lượng này trở nên bền vững? Và làm thế nào để làm cho nó có thể tiếp cận được với các nước đang phát triển?

[15] Câu trả lời chúng ta đưa ra cho những câu hỏi này chưa được xác định; nó phụ thuộc vào chúng ta. Tùy thuộc vào chúng ta để quyết định liệu chúng ta sẽ trở thành thức ăn cho các thuật toán hay sẽ nuôi dưỡng trái tim chúng ta bằng sự tự do, mà không có nó chúng ta không thể phát triển sự khôn ngoan.

Tài liệu sử dụng bản dịch của Vaticannews Tiếng việt

G. Võ Tá Hoàng

Mới hơn Cũ hơn