Ngày nay, hình ảnh một người cầm điện thoại trong nhà thờ không còn là điều xa lạ. Nhưng nếu người ấy mở điện thoại ngay trong Thánh lễ, nhiều người chung quanh có thể cảm thấy khó chịu, thậm chí cho rằng đó là hành vi thiếu tôn kính. Thế nhưng, liệu chúng ta có biết người ấy đang làm gì trên điện thoại? Có thể họ đang đọc Tin Mừng của ngày hôm đó, tìm lời một bài thánh ca, theo dõi những lời nguyện trong Thánh lễ, hoặc đọc bản dịch phụng vụ vì không hiểu ngôn ngữ đang được sử dụng.
Một câu hỏi mục vụ được đặt ra: Điện thoại thông minh có thể trở thành phương tiện hỗ trợ việc tham dự Thánh lễ, hay chính sự hiện diện của nó đã làm mất đi vẻ thánh thiêng của phụng vụ?
Đây không đơn thuần là vấn đề về phép lịch sự trong nhà thờ. Đằng sau câu hỏi ấy là một vấn đề thần học sâu xa hơn: chúng ta hiểu thế nào về việc tham dự phụng vụ, về hành vi lắng nghe Lời Chúa và về giá trị của những dấu chỉ thánh trong đời sống Hội Thánh?
Khi điện thoại trở thành một cuốn sách kinh
Trong một bài chia sẻ gửi đến chuyên mục giải đáp phụng vụ, một độc giả người Ý tên Fiammetta Fiori kể lại kinh nghiệm của mình.
Có lần, khi tham dự Thánh lễ, vì không có những tờ hướng dẫn phụng vụ thường được phát vào Chúa nhật, chị đã sử dụng điện thoại để đọc các bài đọc, theo dõi trình tự cử hành và những bản văn phụng vụ. Chị không sử dụng điện thoại để giải trí hay làm việc riêng. Trái lại, chị muốn tham dự Thánh lễ cách ý thức và chăm chú hơn. Tuy nhiên, chị nhận thấy những người chung quanh nhìn mình với ánh mắt không mấy thiện cảm, như thể việc sử dụng điện thoại trong nhà thờ tự nó đã là một hành vi không thích hợp.
Từ kinh nghiệm ấy, chị đặt ra một câu hỏi rất đáng suy nghĩ: phải chăng điều quan trọng không nằm ở phương tiện chúng ta sử dụng, mà ở ý hướng của người sử dụng?
Trong phần giải đáp, linh mục Roberto Gulino, giảng viên Phụng vụ, đưa ra một phân biệt rất quan trọng: đọc Lời Chúa và lắng nghe Lời Chúa trong phụng vụ không hoàn toàn là một hành vi giống nhau.
Khi một người đọc Kinh Thánh tại nhà, họ có thể tập trung vào bản văn, dừng lại ở một câu, suy nghĩ về một từ ngữ hoặc đọc lại một đoạn để hiểu rõ hơn. Nhưng trong Thánh lễ, Lời Chúa được công bố giữa cộng đoàn. Người đọc sách thánh tiến đến giảng đài, công bố Lời Chúa, và cộng đoàn cùng lắng nghe. Đó là một hành vi mang tính phụng vụ, trong đó Thiên Chúa ngỏ lời với dân Người qua việc công bố Kinh Thánh.
Công đồng Vaticanô II khẳng định trong Hiến chế về Phụng vụ thánh, số 7, rằng Đức Kitô hiện diện trong lời của Người, vì chính Người nói khi Kinh Thánh được đọc trong Hội Thánh. Điều này giúp chúng ta hiểu rằng Lời Chúa trong Thánh lễ không chỉ là một bản văn cung cấp những kiến thức tôn giáo. Đó còn là lời sống động được công bố để cộng đoàn đón nhận bằng đức tin.
Khi mỗi người chăm chú nhìn vào màn hình điện thoại để đọc theo từng chữ, sự chú ý có thể chuyển từ việc cùng nhau lắng nghe sang hoạt động đọc riêng của từng cá nhân. Dĩ nhiên, việc đọc theo không nhất thiết khiến một người thiếu tập trung. Có những trường hợp bản văn giúp họ hiểu và tiếp nhận Lời Chúa tốt hơn. Tuy nhiên, điều cần được ưu tiên trong phụng vụ Lời Chúa vẫn là thái độ lắng nghe với tất cả sự chú ý của tâm trí và tâm hồn.
Chúng ta có thể chuẩn bị các bài đọc trước Thánh lễ bằng điện thoại, bằng sách Kinh Thánh hoặc bằng những tài liệu hướng dẫn. Nhưng khi Lời Chúa được công bố, chúng ta được mời gọi đón nhận lời ấy như một cộng đoàn đang cùng nhau lắng nghe Thiên Chúa. Phụng vụ không chỉ mời gọi chúng ta đọc về Thiên Chúa, nhưng còn mời gọi chúng ta lắng nghe Thiên Chúa đang nói với mình.
Một phương tiện hữu ích nhưng cũng dễ gây phân tâm
Không thể phủ nhận những lợi ích mà điện thoại thông minh đem lại cho đời sống phụng vụ. Đối với người cao tuổi, điện thoại có thể giúp phóng lớn chữ để đọc rõ hơn. Đối với những người tham dự Thánh lễ ở nước ngoài, bản dịch trên điện thoại có thể giúp họ hiểu các bài đọc, lời nguyện hoặc nội dung bài giảng. Đối với ca đoàn và cộng đoàn, điện thoại cũng có thể hỗ trợ việc theo dõi lời thánh ca khi không có sách hát.
Tuy nhiên, điện thoại cũng là một phương tiện có khả năng gây phân tâm rất lớn. Chỉ một thông báo xuất hiện trên màn hình cũng có thể kéo tâm trí chúng ta ra khỏi lời cầu nguyện. Một tin nhắn, một cuộc gọi, một thông báo từ mạng xã hội hoặc một ứng dụng khác có thể khiến người sử dụng mất đi sự tập trung. Điều đáng nói là đôi khi sự phân tâm không bắt đầu từ một ý định rõ ràng. Người ta mở điện thoại để đọc lời thánh ca, nhưng khi nhìn thấy thông báo, lại vô tình chuyển sang một nội dung khác. Như vậy, vấn đề không chỉ là chúng ta muốn sử dụng điện thoại để làm gì, mà còn là chúng ta có thực sự làm chủ được phương tiện ấy trong không gian phụng vụ hay không.
Tại sao sách phụng vụ không thể đơn giản được thay thế bằng màn hình?
Cha Roberto Gulino lập luận : Trong đời sống thường ngày, chúng ta thường đánh giá một phương tiện dựa trên chức năng của nó. Nếu một bản văn có thể được đọc trên giấy hoặc trên màn hình, chúng ta dễ cho rằng hai phương tiện ấy hoàn toàn tương đương. Nhưng phụng vụ không chỉ được xây dựng trên những chức năng thực dụng. Phụng vụ còn là thế giới của những dấu chỉ, biểu tượng, cử chỉ và hành động thánh. Chúng ta không chỉ nghe những lời cầu nguyện, mà còn đứng, ngồi, quỳ, cúi đầu, làm dấu Thánh giá, tham gia những cuộc rước và thực hiện những cử chỉ phụng vụ. Mỗi hành vi ấy đều mang một ý nghĩa.
Cũng vậy, những sách phụng vụ không đơn thuần là những vật chứa đựng bản văn. Đặc biệt, Sách Tin Mừng có một vị trí trang trọng trong cử hành phụng vụ. Trong những hoàn cảnh được quy định, sách được rước cách long trọng, được xông hương và hôn kính. Những cử chỉ ấy không nhằm tôn vinh giấy, mực hoặc hình thức bên ngoài của cuốn sách, nhưng diễn tả lòng tôn kính đối với Đức Kitô và Tin Mừng của Người.
Sách Tin Mừng là một dấu chỉ được dành riêng cho việc công bố Lời Chúa trong phụng vụ. Trong khi đó, điện thoại thông minh là một thiết bị đa chức năng. Cùng một màn hình có thể hiển thị Kinh Thánh, thư điện tử, hóa đơn, tin tức, trò chơi hoặc những nội dung giải trí. Vì thế, dù có thể hiển thị chính xác cùng một bản văn, điện thoại không đương nhiên mang cùng chức năng biểu tượng và nghi lễ như một sách phụng vụ được Hội Thánh sử dụng trong cử hành.
Sự khác biệt này rất quan trọng, đặc biệt đối với những người có trách nhiệm cử hành phụng vụ. Một linh mục hoặc phó tế không thể chỉ dựa vào lý do tiện lợi để tự ý thay thế các sách phụng vụ bằng thiết bị điện tử mà không xét đến những quy định của Hội Thánh. Điều đó cũng giúp chúng ta nhận ra rằng sự hiện đại hóa phương tiện không nhất thiết đồng nghĩa với việc mọi hình thức truyền thống đều trở nên không cần thiết.
Trong phụng vụ, điều quan trọng không chỉ là nội dung được truyền đạt, mà còn là cách Hội Thánh cử hành và diễn tả mầu nhiệm đức tin.
Ý hướng tốt có đủ để biện minh cho việc sử dụng điện thoại hay không?
Có lẽ đây là câu hỏi quan trọng nhất đối với đời sống mục vụ. Chúng ta không thể phủ nhận rằng nhiều người sử dụng điện thoại trong Thánh lễ với một ý hướng hoàn toàn tốt đẹp. Họ muốn đọc đúng lời kinh, hát đúng lời thánh ca, hiểu rõ bài đọc hoặc tham dự cách ý thức hơn. Không nên vì nhìn thấy một người cầm điện thoại mà vội vàng kết luận người ấy thiếu lòng tôn kính đối với Thiên Chúa. Tuy nhiên, ý hướng tốt không phải là tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá một hành vi phụng vụ.
Thánh lễ không chỉ là một hành vi đạo đức cá nhân. Đó là hành vi thờ phượng của Đức Kitô và Hội Thánh. Vì thế, sự tham dự của mỗi người luôn gắn liền với cộng đoàn và những quy tắc chung của việc cử hành. Điều này có nghĩa rằng một phương tiện dù hữu ích cho cá nhân vẫn cần được sử dụng sao cho phù hợp với bản chất của phụng vụ, không làm gián đoạn sự tập trung của người khác và không làm lu mờ những dấu chỉ thánh.
Sử dụng điện thoại thế nào cho phù hợp?
Từ những phân tích trên, có thể đưa ra một số định hướng thực tế.
Trước Thánh lễ, điện thoại là phương tiện hữu ích để đọc trước các bài đọc, tìm hiểu Tin Mừng, chuẩn bị tâm hồn và suy niệm về ngày phụng vụ.
Trong Thánh lễ, nếu thực sự cần sử dụng điện thoại để theo dõi lời thánh ca, bản dịch hoặc những phần cần thiết, người tín hữu nên tắt thông báo, giữ thiết bị ở chế độ im lặng, điều chỉnh độ sáng vừa phải và tránh chuyển sang những ứng dụng không liên quan. Đặc biệt, trong lúc công bố Lời Chúa, nên ưu tiên lắng nghe thay vì chăm chú đọc theo màn hình, trừ những trường hợp cần hỗ trợ đặc biệt.
Sau Thánh lễ, điện thoại lại có thể trở thành phương tiện rất tốt để đọc lại Tin Mừng, suy niệm bài giảng và tiếp tục đào sâu những điều đã được cử hành.
Đối với các linh mục, phó tế và những người thi hành tác vụ phụng vụ, cần phân biệt rõ việc dùng điện thoại như phương tiện chuẩn bị cá nhân với việc sử dụng thiết bị thay cho các sách phụng vụ chính thức. Việc cử hành phải tuân theo những quy định phụng vụ có thẩm quyền.
Trong một thế giới mà con người luôn muốn nhìn vào màn hình để tìm kiếm thông tin, có lẽ phụng vụ còn dạy chúng ta một điều rất cần thiết: không phải mọi điều quan trọng đều cần được nhìn thấy trên màn hình; có những điều chỉ có thể được đón nhận khi chúng ta biết lắng nghe và hiện diện.
Điện thoại có thể giúp chúng ta tìm được bản văn Lời Chúa, nhưng chính thái độ đức tin mới giúp chúng ta đón nhận Lời Chúa. Điện thoại có thể hiển thị những lời kinh, nhưng không thể cầu nguyện thay cho tâm hồn chúng ta. Điện thoại có thể giúp chúng ta theo dõi Thánh lễ, nhưng không thể thay thế sự tham dự sống động của một người tín hữu vào mầu nhiệm đang được cử hành. Vì thế, câu hỏi không chỉ là: “Có được sử dụng điện thoại trong Thánh lễ hay không?”, mà còn là: “Việc sử dụng ấy có thực sự giúp tôi lắng nghe Chúa, hiệp thông với cộng đoàn và tham dự mầu nhiệm thánh cách sâu xa hơn không?”
G. Võ Tá Hoàng
Biên tập và khai triển mục vụ dựa trên câu hỏi của Fiammetta Fiori và phần giải đáp của linh mục Roberto Gulino, giảng viên Phụng vụ từ https://www.toscanaoggi.it/