Theo truyền thống của lâu đời Giáo hội, người Công giáo tự nguyện không ăn thịt vào các ngày thứ Sáu trong Mùa Chay. Thật vậy, trong những ngày giữ chay và kiêng thịt - Thứ Tư Lễ Tro và Thứ Sáu Tuần Thánh - chỉ cần bước vào một xóm đạo trong thời gian này chúng ta sẽ dễ dàng nhận ra một nét sinh hoạt rất đặc trưng, các quầy bán thịt gần như vắng bóng người mua, thậm chí vào những ngày này một số tiểu thương còn đóng cửa.
Điều này dẫn đến một câu hỏi tự nhiên: vì sao Hội Thánh dạy người Công giáo kiêng thịt vào các ngày thứ Sáu (Thứ Tư Lễ Tro và Thứ Sáu Tuần Thánh), nhưng lại cho phép ăn cá?
Tại sao lại là ngày thứ Sáu?
Ngày thứ Sáu giữ một vị trí đặc biệt trong ký ức đức tin của Kitô giáo. Theo Truyền thống của Giáo hội Công giáo, đây là ngày tưởng niệm Đức Giêsu Kitô chịu đóng đinh và hiến dâng thân mình trên Thập Giá để cứu độ nhân loại. Ngay từ những thế kỷ đầu tiên, các tín hữu đã dành ngày này như một ngày sám hối và hãm mình, để hiệp thông với cuộc khổ nạn của Chúa. Như vậy, việc kiêng thịt không phải là một tập tục ngẫu nhiên, nhưng là một truyền thống gắn liền với đức tin vào mầu nhiệm Vượt Qua.
Bên cạnh truyền thống mang tính thần học này, yếu tố văn hóa cũng góp phần hình thành nên truyền thống. Trong phần lớn lịch sử nhân loại, thịt được xem là món ăn gắn liền với lễ hội và niềm vui. Ở nhiều nền văn hóa cổ, thịt là món quý, chỉ dùng trong những dịp trọng đại, hình ảnh “con bê béo” bị giết thịt luôn gắn với một bữa tiệc mừng. Vì thế, ăn thịt vào ngày tưởng nhớ cuộc khổ nạn của Đức Kitô bị xem là không phù hợp với tinh thần sám hối. Ngày thứ Sáu được sống như một ngày tiết chế và hãm mình, thay vì ăn mừng.
Luật Hội thánh dạy: “Vào các ngày thứ sáu trong năm, nếu không trùng với một trong những ngày lễ trọng, thì phải kiêng thịt hoặc phải kiêng một thức ăn nào khác, theo quy định của Hội Đồng Giám mục; nhưng phải kiêng thịt và ăn chay trong ngày thứ tư Lễ Tro và ngày thứ sáu kính cuộc Thương Khó và Tử Nạn của Đức Giêsu Kitô Chúa chúng ta” (đ 1251). Mọi tín hữu từ 14 tuổi trở lên buộc phải giữ luật kiêng thịt.
Tại Việt Nam, các tín hữu vẫn trung thành giữ việc kiêng thịt vào các ngày thứ Sáu trong Mùa Chay và Thứ Sáu Tuần Thánh. Nhiều người cũng tự nguyện tiếp tục kiêng thịt quanh năm như một thực hành đạo đức truyền thống.
Vì sao cá không bị xem là thịt?
Cá vốn không được xếp vào nhóm thịt động vật. Trong tiếng Latinh, từ caro, vốn chỉ áp dụng cho các loại thịt từ động vật trên cạn chứ chưa bao giờ bao hàm cá. Thêm vào đó, như đã nói, trong văn hóa phươngTây, thịt là thực phẩm xa xỉ, chỉ dành cho những dịp lễ vui vẻ; trái lại, cá là món ăn bình dân, phổ biến và không mang tính chất của một buổi tiệc tùng ăn mừng. Vậy nên, cá không thuộc loại “thịt” theo nghĩa truyền thống.
Luật kiêng thịt của Hội Thánh nhắm đến thịt của các loài động vật sống trên cạn như: bò, heo, cừu, gia cầm, tức thịt của động vật máu nóng. Nhóm thực phẩm từ cá bao gồm các loài động vật máu lạnh sống dưới nước và hô hấp bằng mang. Ví dụ như cá tuyết, cá rô, cá hồi, cá nục, cá bơn và cá ngừ, mực…. Ngoài ra, các loại động vật máu lạnh và có vỏ cứng khác cũng được chấp nhận, chẳng hạn như ếch, nghêu, rùa, tôm, cua và hàu.
Ý nghĩa thực sự của luật kiêng thịt
Điều quan trọng nhất không nằm ở danh mục thực phẩm, nhưng ở mục đích thiêng liêng. Hội Thánh mời gọi các tín hữu dâng lên Thiên Chúa một hy sinh xuất phát từ tâm hồn, để kết hợp với cuộc khổ nạn của Đức Kitô.
Kiêng thịt còn là một hình thức khổ chế, là thực hành sự từ bỏ mình để thăng tiến trên con đường thánh thiện. Chúa Giê-su đã kêu gọi các môn đệ hãy từ bỏ chính mình và vác thập giá mình mà theo Người (Mt 16,24; Mc 8,34; Lc 9,23). Kiêng thịt là một cách thức tỉnh táo để thực hành lối sống đơn sơ và khắc khổ, nhằm chế ngự những ham muốn của thân xác để tôn vinh Đức Kitô, Đấng đã thực hiện sự hy sinh cao cả khi hiến dâng trọn vẹn thân xác mình cho nhân loại trên Thập giá.
Chính vì thế, nếu trong ngày ta giữ chay và kiêng thịt, lại đi hưởng thụ tôm hùm hay cua hoàng đế Alaska, một bữa ăn đầy ắp hải sản sang trọng, thì đó là hành động đi ngược lại mục đích khổ chế của việc kiêng thịt. Có vô vàn lựa chọn cho những bữa ăn trong dịp giữ chay, chỉ một bữa ăn đơn sơ, tiết độ – một ngày thôi mà – giúp chúng ta tự chủ và hiệp thông với sự hy sinh của Chúa Kitô trên thập giá.
Khi Hội Thánh mời gọi kiêng thịt, đó không phải là một quy định lỗi thời hay khó hiểu, nhưng là một phương thế thiêng liêng mở lòng ta ra trước ân sủng. Vì thế, thay vì xem đây là một quy tắc cổ xưa, người tín hữu được mời gọi nhìn nhận nó như một cơ hội để hoán cải và trưởng thành trong đức tin mỗi tuần, từng bước nhỏ, nhưng bền bỉ.
G. Võ Tá Hoàng